Göbekli Tepe. Świątynia starsza od Stonehenge i Piramid Egipskich. Mało tego. Najstarsza świątynia na ziemi. Świątynia mezolityczna. Powstała przed wynalezieniem pisma, metalurgii, ceramiki i koła. Miejsce, gdzie powstało rolnictwo, a na okolicznych terenach udomowiono świnię, owcę, kozę i bydło. Kto z was słyszał o Göbekli Tepe, położonej w ogrodach Edenu? Tajemniczej świątyni, którą rozmyślnie zakopano i świat o niej zapomniał na tysiące lat?
Spis treści:
Położenie:
Obok znajdującej się niedaleko osady Nevalı Çori, należy do jednego z najważniejszych stanowisk neolitycznych. Stanowisk, które zrewolucjonizowało nasze pojmowanie tej epoki. Obejmuje ona obszar około 9 hektarów i znajduje się jakieś 15 kilometrów na północny wschód od Şanlıurfy, na płaskowyżu Harran, niedaleko wioski Orencik.
Historia świątyni:
Świątynia powstała w 10 tysiącleciu przed naszą erą i była użytkowana przez człowieka przez dobre parę tysięcy lat. W latach sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzono pierwsze wstępne badania na tym terenie stwierdzając, że wzgórze kryje w sobie pozostałości cmentarza bizantyjskiego. Za poważne wykopaliska zabrał się dopiero w 1994 roku Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego. Badania są prowadzone do dzisiaj i prawdopodobnie potrwają jeszcze co najmniej z pięćdziesiąt lat, bo dotychczas udało się przebadać zaledwie 5% terenu. Wraz z Niemieckim Instytutem Archeologicznym wykopaliska prowadzi muzeum w Şanlıurfie.
Do świątyni ściągały pielgrzymki z co najmniej 160 kilometrów, na tylu kilometrach znajdowane są bowiem podobne słupy jakie wykopano w Göbekli Tepe, czyli tak daleko sięgały jej wpływy. Co ciekawe, nie odkryto żadnych pozostałości domostw, rozpalania ognia czy nawet kuchni, co jest o tyle dziwne, że przy zbudowaniu takiej ogromnej świątyni musiało pracować wiele osób. Znaleziono jednak pozostałości zwierząt – gazeli (60% zwierzęcych kości), jeleni, świni czy gęsi – spożywanych przez pielgrzymów a przynoszonych na teren świątyni. Odkryto baseny w których najprawdopodobniej przechowywano piwo. Świątynia nie miała dostępu do wody – do najbliższego strumienia było dobrych parę kilometrów.
Wykopaliska archeologiczne w Göbekli Tepe:
Udało się odkryć trzy warstwy świątyni. Najstarsza warstwa – III – pochodzi z 9 tysiąclecia p.n.e. i zawiera koliste/owalne struktury o średnicy 10, 30 metrów, zbudowane ze słupów o kształcie litery T, między którymi wybudowano ściany. Pośrodku owej struktury ustawiono dwa wyższe słupy, również o kształcie litery T. Słupy, po osiem na każdą strukturę, mają po trzy metry wysokości i ważą od 10 do 50 ton. Największy, nieukończony filar który udało się odkopać ma dziewięć metrów wysokości. Do tej pory odkryto cztery takie koliste struktury, ale przypuszcza się, że w ziemi znajduje się ich co najmniej dwadzieścia. Podłogę owych struktur wykonano z palonej gliny, wokół ścian, na zewnątrz, umieszczono ławy.
Wiele filarów ozdobionych jest płaskorzeźbami przedstawiającymi zwierzęta lub piktogramy. Piktogramy są podobne do tych, które znamy z innych stanowisk neolitycznych tego okresu. Zwierzęta to: lwy, byki, bydło, dziki, lisy, gazele, osły, płazy, pająki, owady, ptaki (zwłaszcza sępy). Przedstawienia sępów są dosyć powszechne na tym terenie, znamy je na przykład z Çatalhöyük. Znaleziono statuetki wyobrażające prawdopodobnie lisy i dziki, oraz kilka przedstawień ludzkich – kucająca rodząca kobieta, płaskorzeźba bezgłowego człowieka otoczonego przez sępy, na niektórych filarach umieszczono części ludzkiego ciała – na przykład ramiona. Według Schmidta, owe filary w kształcie litery T, umieszczone pośrodku struktury i ozdobione ludzkimi ramionami symbolizują ludzi lub bogów, a mniejsze filary, wbudowane w ściany, to osoby oddające bogom cześć. Niektóre reliefy na filarach zostały umyślnie zniszczone.
W warstwie II z 7500 – 6000 odkryto prostokątne pokoje z podłogami z polerowanego wapienia. Nadal korzystano z filarów z wcześniejszej warstwy co daje podstawy do przypuszczeń, że owe pokoje również służyły jako sanktuaria.
Początki rolnictwa:
Najmłodsza warstwa zawiera pozostałości działalności rolniczej. Badania DNA współczesnej pszenicy wykazały, że w okolicach Göbekli Tepe – na wygasłym wulkanie Karaca Dağ – rosła dzika pszenica o bardzo zbliżonym DNA. Sugeruje to, że współczesna pszenica wywodzi się właśnie od niej i to właśnie tu – 30 kilometrów od Göbekli Tepe zaczęto po raz pierwszy uprawiać zboże. Świątynia rewolucjonizuje nasze pojmowanie tego, jak powstało rolnictwo. Przypuszczaliśmy, że w neolicie ludzie zorganizowani byli w drobne grupki łowieckie, bez żadnej hierarchii społecznej, bez umiejętności tworzenia wielkich budowli. Dopiero jak zaczęto uprawiać zboże, nastąpił rozwój społeczeństw, zaczęły powstawać osiedla, kultura, religia. Göbekli Tepe oraz osiedla natufijskie (wykopaliska w Izraelu) wskazują jednak, że było odwrotnie. Zbieracze-myśliwi stworzyli świątynię i zorganizowaną religię. Raz na parę miesięcy w roku osiedlali się na dłużej. W końcu zostali na stałe. Z czasem zapotrzebowanie na żywność wzrosło i zaczęto uprawiać zboże.
Kult w Göbekli Tepe:
Co było przedmiotem kultu w Göbekli Tepe? Schmidt uważa, że była to świątynia zmarłych, a wyrzeźbione zwierzęta – przedstawione w agresywnych pozach – miały strzec zmarłych. Nie odkryto co prawda żadnych pochówków, ale mogą być one ukryte pod podłogami okrągłych struktur, lub po prostu zwłoki pozostawiano poza świątynią – niektóre starożytne ludy postępowały w ten sposób. Jest to jedno z przypuszczeń, bo mamy za mało danych by wysnuć jakieś wnioski. Nie odkryto żadnych glinianych figurek kobiet, które są znajdowane bardzo licznie na wykopaliskach w innych miejscach z tego okresu, nie ma również śladów zhierarchizowanego społeczeństwa – bogatych pochówków w okolicy świątyni, tego, że ktoś jadł lepiej od innych, domostw.
Istnieje również teoria E.B. Banninga, który uważa, że Göbekli Tepe wcale nie była świątynią w naszym pojmowaniu tego słowa, gdyż w świecie neolitycznym nie istniała nasza, współczesna, granica między sacrum a profanum. Okrągłe struktury były domami, a znaleziska kości zwierząt świadczą o tym, że były zamieszkiwane, a nie że odbywał się tu kult. Również teoria, że jest to świątynia gdyż filary są ozdobione wyobrażeniami zwierzęcymi jest błędne, gdyż ówcześni ludzie zdobili swoje miejsca zamieszkania, o czym możemy się przekonać z innych stanowisk archeologicznych.
Filary okrągłych struktur z czasem zniszczono, a słupy zastąpiono nowymi, ustawionymi wewnątrz starego okręgu. Te nowe filary nie dorównują starszym pod względem jakości wykonania: są prostsze, mniejsze. Widać, że świątynia podupadała. Wreszcie została umyślnie zasypana jakieś 8 tysięcy lat p.n.e. Dlaczego tak zrobiono? Nie wiadomo.
Pdf ze zdjęciami zwierząt:
Animals in the history world… (pdf ze zdjęciami zwierząt z Göbekli Tepe)
Strony internetowe projektu:
Gobekli Tepe: The World’s First Temple
Zwiedzanie Göbekli Tepe
Istnieje możliwość wirtualnego zwiedzania wykopalisk w Göbekli Tepe. Wystarczy wejść na stronę z wirtualną wycieczką po Göbekli Tepe.
Miłej wędrówki!
